Një histori sa e trishtë aq edhe tronditëse për kujtesën kombëtare vjen nga Struga. Qazim Bej Vlora, djali i dytë i themeluesit të shtetit shqiptar Ismail Qemalit, njëherësh sekretari dhe njeriu që i qëndroi pranë deri në frymën e fundit, jetoi dhe vdiq në harresë të plotë në këtë qytet, ndërsa arkiva e tij e çmuar rezulton e zhdukur.
Sekretari i Pavarësisë që përfundoi në anonimat
Qazim Bej Vlora (1870-1953), i diplomuar për Inxhinieri Ndërtimi në Belgjikë dhe poliglot (zotëronte frëngjisht, anglisht, italisht, turqisht), ishte hija e babait të tij. Ai e shoqëroi Ismail Qemalin në çdo udhëtim diplomatik në Londër, Vjenë e Romë. Ai ishte dëshmitar i helmimit të babait në Peruxhia (1919), ku u helmua edhe vetë, por mbijetoi me pasoja shëndetësore.
Nga viti 1936 deri në vdekjen e tij në dhjetor 1953, ai jetoi në Strugë. Paradoksalisht, njeriu që kishte në duar sekretet e shtetit shqiptar, vdiq në varfëri dhe për 44 vjet, varri i tij mbeti i pashënuar dhe i humbur mes barit në varrezat e qytetit.
Misteri i “Thesarit të Letrës”
Dëshmia më tronditëse lidhet me fatin e dokumenteve historike që ai ruante. Dëshmitarët okularë në Strugë (si familja Qoku) konfirmojnë se Qazim Beu kishte një bibliotekë të pasur dhe ruante me fanatizëm dokumente origjinale të veprimtarisë diplomatike të Ismail Qemalit dhe procesit të Pavarësisë.
Pas vdekjes së tij, shtëpia u nacionalizua nga administrata lokale për t’u dhënë palëve të treta (si kompensim për ndërtimin e Hotel Drinit).
“Flitet se kur ka hyrë pronari i parë pas vdekjes së tij, e ka pastruar shtëpinë nga të gjitha sendet. Biblioteka dhe dokumentet u zhdukën,” thuhet në dëshmitë e mbledhura, duke shënuar një humbje të pariparueshme për historiografinë shqiptare.
1997: Rizbulimi i varrit
U desh viti 1997 dhe këmbëngulja e Shoqatës së Historianëve Shqiptarë në Strugë (Prof. Dr. Nebi Dervishi) dhe dëshmitarëve si Remzi Qoku, që eshtrat e tij të identifikoheshin. Më 27 Nëntor 1997, u vendos simbolikisht një gur mermeri modest, duke i kthyer identitetin pas vdekjes.
Dëshmia e djalit të birësuar, Kolonel Edip Ohri
Në një lidhje emocionuese telefonike të asaj kohe, Edip Ohri, të cilin Qazim Beu e kishte birësuar dhe rritur, deklaroi: “Ai ishte një demokrat me kulturë perëndimore. Na rriti e na shkolloi duke qenë vetë në kushte jo të mira ekonomike. Ai jetoi me mallin e Shqipërisë dhe respektin për struganët që i kishin qëndruar besnik babait të tij në 1912.”
Shtëpia ku jetoi Qazim Bej Vlora në Strugë ekziston ende sot, funksionale, por pa asnjë pllakatë që të tregojë se aty frymoi djali i njeriut që krijoi Shqipërinë.
