UASHINGTON – Në nëntorin e vitit 1918, ndërsa bota po përpiqej të mblidhte copëzat pas Luftës së Parë Botërore, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës u hodh në letër një projekt gjeopolitik sa i guximshëm, aq edhe utopik për kohën: Shndërrimi i Shqipërisë në një Republikë nën administrimin e drejtpërdrejtë të Uashingtonit.
Dokumenti historik, i publikuar asokohe në revistën prestigjioze The Christian Work nga William Willard Howard, Sekretar i Fondit të Ndihmës për Ballkanin, i është dërguar Presidentit Woodrow Wilson si një thirrje urgjente për shpëtimin e një kombi të rrënuar.
Shqipëria e vitit 1918: Midis mbijetesës dhe zhdukjes Howard e përshkruan Shqipërinë me tone dramatike, si një vend të shkrumbuar nga marshimi i ushtrive të huaja. Në raportin e tij flitet për fshatra të rrafshuar nga forcat serbe, greke dhe austro-hungareze, dhe për një popullsi që po vdiste nga uria dhe sëmundjet. Megjithatë, autori nënvizonte një detaj thelbësor: “Ky vend ka humbur gjithçka, përveç krenarisë dhe identitetit kombëtar.”
Plani: 25 vite nën “Tutelen Amerikane” Thelbi i propozimit të Howard ishte krijimi i një shteti të modeluar sipas sistemit amerikan. Ai sugjeronte që Shqipëria të vendosej nën mbikëqyrjen e SHBA-së për një periudhë 25-vjeçare. Argumenti i tij ishte strategjik dhe moral: Amerika ishte e vetmja fuqi e madhe që nuk kishte interesa territoriale ose koloniale në Europë dhe kishte hyrë në luftë “për parime, jo për toka”. Sipas këtij plani, qeveria do të ishte vendase, por mekanizmat e kontrollit dhe zhvillimit do të drejtoheshin nga ekspertiza amerikane.
Roli kyç i Diasporës dhe Vizioni Ekonomik Një element surprizues i dokumentit është rëndësia që i jepet diasporës shqiptare në SHBA. Howard e shihte këtë komunitet si bërthamën e Shqipërisë së Re, njerëz që kishin përqafuar vlerat perëndimore dhe që mund të shërbenin si motori i ndryshimit. Vizioni ekonomik i propozuar ishte shumë përpara kohës. Ai parashikonte:
-
Ndërtimin e rrugëve moderne dhe infrastrukturës;
-
Shfrytëzimin e lumenjve malorë për energji elektrike;
-
Industrializimin për eksport dhe modernizimin e bujqësisë.
Shqipëria shihej si një vend me potencial të jashtëzakonshëm natyror, që priste vetëm “dorën e fortë” perëndimore për t’u zhvilluar.
Një histori “ndryshe” që nuk ndodhi kurrë Edhe pse sot gjuha e dokumentit mund të lexohet si paternaliste – me përshkrime të shqiptarëve si të mbetur në Mesjetë dhe elitave vendase si të paafta për vetëqeverisje – ky tekst mbetet një dëshmi e rrallë historike. Ai tregon se në tavolinat e fuqive të mëdha ekzistonte një opsion ku Shqipëria mund të kishte ndjekur një trajektore krejtësisht të ndryshme gjeopolitike, duke u bërë një aleat strategjik i drejtpërdrejtë i SHBA-së që një shekull më parë.
